KUKIEŁKI NA BARYKADZIE

W trakcie powstania warszawskiego na terenie Powiśla i Śródmieścia działał lalkowy teatr. Dzieci miały swoją chwilę zapomnienia w tym ciężkim czasie walk. 

1 sierpnia 1944 roku w Warszawie wybucha powstanie. W pierwszych dniach walk Powiśle cieszy się względnym spokojem. Na ulicach panuje euforia. Wszędzie wiszą biało-czerwone flagi, na murach widnieją porozlepiane odezwy powstańcze. Wychodzi gazeta „Barykada Powiśla”, działa zdobyta w pierwszych dniach powstania elektrownia. Odbywają się koncerty muzyki Fryderyka Chopina, organizowane są poetyckie wieczorki. 

W takiej atmosferze dwie koleżanki, Krystyna Berwińska i Zofia Czerwosz, zakładają teatr lalkowy. I nadają mu nazwę „Kukiełki pod Barykadą”. Do dziewczyn dołącza polonista Michał Dadlez. Tekst powstaje dosłownie w ciągu jednego dnia. Początkowe problemy z kukiełkami zostają bardzo szybko rozwiązane. „Miałam trudności z materiałem do wykonania lalek, bo mój dom był na prawym, niedostępnym dla nas brzegu Wisły” - wspomina Zofia Czerwosz, odpowiedzialna za zaprojektowane i stworzenie lalek. „Pierwszą lalkę zrobiłam z jakichś chusteczek do nosa i pokazaliśmy ją sąsiadom przez okno bez szyby [...]. »Jest nas tu więcej, ale nie mamy się w co ubrać«. Bardzo szybko znalazł się cały worek najprzeróżniejszych resztek”. Równie szybko znaleźli się ludzie do animowania lalek. W sumie ekipa Kukiełek liczy 7 osób. Na jedną z prób przychodzi mieszkający wówczas na Powiślu Jan Brzechwa, który pomaga w dopracowaniu, napisanego przez Berwińską i Dadleza, tekstu. 

Pierwsze spektakle odbywają się na podwórkach kamienic przy ulicy Okólnik. Największą uwagę przyciąga kukiełka tygrysa – symbolizująca walczące na ulicach Warszawy niemieckie czołgi. „Tygrys” jest wielki, czarno – żółty, ze swastyką na grzbiecie. 

Sztuka przedstawia historię mieszkańców jednej z warszawskich kamienic podczas toczącego się powstania. Bohaterami są: Dzielny Harcerz Antek, Porucznik Szary z AK, Mięczak, Schronowa, Pan Ważny, Plotkara, Morowy, Fasoniarz, Strojnicka, Optymistka, Antek oraz wspomniany Tygrys. Widowisko rozpoczyna się śpiewem na melodię „Szwoleżerów”, do której został ułożony tekst zagrzewający do boju. Dalej następuje krótki prolog, po nim zaś widzowie uczestniczą w przygodach Dzielnego Harcerza Antka i Tygrysa. 

Przedstawienie wzbudza zachwyt powiślan, a nawet samego „Krybara”, przed którym aktorzy występują 16 sierpnia. Ta data uznawana jest za oficjalną premierę spektaklu: 
„Tygrys wylazł na scenę. Małe lalki, ale sztuka niemała […]. Dwuaktowa. Dowcipna. Barwna. I przede wszystkim paląco aktualna. Jeszcze w tym wszystkim tkwimy, a już o nas grają” - pisał jeden z dziennikarzy na łamach „Barykady Powiśla”. 

Spektakl cieszy się ogromnym powodzeniem. „Kukiełki pod Barykadą” dają trzy a czasem cztery przedstawienia dziennie. Spotkania z mieszkańcami odbywają się na podwórkach, w bramach, w prywatnych mieszkaniach, nie tylko na Powiślu, ale również w Śródmieściu. Najwierniejszymi widzami są dzieci, niektóre z nich przemieszczają się wraz z aktorami, pomagając przenosić parawan wraz z lalkami. Jednym z najbardziej zapamiętanych przedstawień było spotkanie zorganizowane w elektrowni Powiśle dla załogi placówki i ich rodzin. Scena, na której wystawiano sztukę o przygodach Antka i Tygrysa została oświetlona wielkimi reflektorami, jak w najlepszym teatrze. Innym, równie pamiętnym był spektakl urządzony w prywatnym mieszkaniu na Nowym Świecie, gdzie właścicielka przyjęła aktorów z największymi honorami, częstując ich kiełbasą położoną na srebrnej tacy. 

„Kukiełki pod Barykadą” zakończyły swoją działalność równo szesnaście dni po premierze, w klasztorze na ulicy Dobrej, gdzie aktorzy przybyli na zaproszenie sióstr. „I wtedy brudni, pobandażowani żołnierze zaczęli wprowadzać do tej sali uciekinierów ze Starego Miasta. Ludzie z tobołkami, przysypani gruzem, popielate, tragiczne, martwe twarze. Siadali pod ścianami śmiertelnie zmęczeni. Bez słowa zwinęliśmy nasz parawan. I to był nasz ostatni spektakl”.
Magdalena Kuc
Fot. Sabina Chyla

11 grudnia 2020 roku
Copyright ©2020 Warszawa Express, All Rights Reserved.
Przygotowanie strony: Sławomir Chodorski
Sed pede ullamcorper amet ullamcorper primis, nam pretium suspendisse neque, a phasellus sit pulvinar vel integer.
Liczba odwiedzin: 387849